,,UWAGA-CZYLI JAK WSPOMAGAĆ KONCENTRACJĘ
U PRZEDSZKOLAKA”
Dziecko w wieku przedszkolnym to bardzo skomplikowana osoba. Z jednej strony naśladowca a z drugiej twórca. To znów obserwator i działacz jednocześnie. Odtwarza, tworzy, ale też burzy lub wręcz podejmuje działania destrukcyjne. Jest w ciągłym ruchu, ale też potrafi być doskonale skupione. Potrafi być radosne, szczęśliwe lub też rozdzierająco rozpacza często można powiedzieć z błahego powodu.
Sposób percepcji świata przez dziecko wiąże się z charakterystycznymi cechami jego uwagi. Uwaga dzieci w wieku przedszkolnym nie jest ani zbyt trwała, ani też przerzutna i podzielna. Dziecko zmienia często przedmioty zainteresowania, odrywa się od jednej czynności lub zabawy, aby przejść do następnej. Przerywa rozpoczętą czynność, gdy zaczyna się nią nudzić. Jego uwaga jest przede wszystkim mimowolna - skoncentrowana na bodźcach silnych i atrakcyjnych, a nie podtrzymywana wysiłkiem woli. U starszych przedszkolaków można obserwować przejawy kształtującej się uwagi dowolnej. Potrafią one słuchać uważnie nauczycielki, zachowują się spokojnie na przedstawieniu, mimo że dobrze znają jego treść i nie są nim specjalnie zaciekawione, albo też mogą dotrwać do końca na dłuższym spacerze lub na wycieczce, chociaż czują się zmęczone marszem i nadmiarem wrażeń.
Stopień koncentracji uwagi i umiejętności skupienia uwagi dowolnej zależą w dużej mierze od indywidualnych cech dzieci, zwłaszcza od typu ich temperamentu, a nie tylko od wieku.
Dzieci flegmatyczne na ogół łatwiej i dłużej koncentrują się na podjętej czynności niż dzieci żywe i ruchliwe, które natomiast mają uwagę bardziej przerzutną i podzielną.
Uwaga mimowolna, która występuje głównie u dzieci w wieku przedszkolnym, nie jest wywoływana z reguły zainteresowaniami lecz przedmiotami. Przerzuca się z przedmiotu na przedmiot i ma charakter oscylacyjny. Nie jest też ani zbyt trwała, ani też przerzutna
i podzielna. W wieku przedszkolnym czynność uwagi jest w bardzo dużym stopniu zależna od tła uczuciowego. Własna działalność dzieci, która sprawia im przyjemność i wywołuje zainteresowanie, silnie skupia i rozwija uwagę.
Uwaga dziecka ulega fluktuacji i łatwo odwraca się na krótszą lub dłuższą chwilę pod wpływem różnych bodźców zewnętrznych lub wewnętrznych, przyciągana jest przez obserwowanie zwierząt, różne emocjonujące wydarzenia, oglądanie obrazków, widowiska kukiełkowe, baśnie, itd. Czas trwania różnych czynności wraz z wiekiem wydłuża się. Świadczy to o trwalszym skupieniu uwagi dzieci na tym, czym zajmują się i co robią. Uwaga dowolna zaczyna się kształtować pod wpływem poleceń dorosłego, pod wpływem spełniania drobnych obowiązków, zabaw zespołowych i systematycznych zajęć. Dorosły musi tłumaczyć szczegółowo stawiane dziecku zadania oraz zwracać jego uwagę w określonym kierunku, ponieważ uwaga początkowo jest bardzo nietrwała.
Uwaga sześciolatka przyjmuje nowy wymiar: oprócz uwagi mimowolnej pojawia się uwaga dowolna, a więc zamierzone, kierowane wolą dziecka skupienie uwagi na wybranych obiektach. Wciąż jest wyraźna przewaga uwagi mimowolnej zależnej od cech, bodźców– uwagę dziecka mimowolnie przyciągają bodźce nowe (w porównaniu z dostępnymi dziecku od jakiegoś czasu, skąd chociażby spadek atrakcyjności znanej zabawki, silne np. jaskrawa barwa, głośny dźwięk, zmienne i kontrastujące z innymi, ale sześciolatki potrafią kierować się także uwagą dowolną koncentrują się na wykonywanej czynności, mimo że obok dzieją się różne ciekawe rzeczy słuchają czytanej historyjki, choć znają już jej przebieg i zakończenie, mimo znużenia potrafią wytrwać do końca spaceru. Zakres uwagi i jej podzielność są jeszcze co prawda niewielkie, ale umożliwiają o wiele dłuższe i efektywniejsze uczestniczenie w zajęciach czy zajmowanie się wybraną czynnością.
Umiejętność koncentracji uwagi można ćwiczyć. Wymaga to wysiłku zarówno ze strony dziecka, jak i rodzica (lub nauczyciela) wspierającego i motywującego je do tej pracy. W ćwiczeniach tej umiejętności ważne jest stawianie dziecku wymagań możliwych do zrealizowania, zgodnych z jego poziomem rozwoju psycho-fizycznego. Zadaniem jest również zapewnienie dziecku odpowiednich warunków tzn. wyłączenie telewizora, ograniczenie liczby bodźców rozpraszających w pomieszczeniu, w którym pracuje dziecko. Należy pamiętać również o jak najczęstszym włączaniu ćwiczeń koncentracji uwagi w naturalną aktywność dziecka (zabawę, czynności samoobsługowe), motywowaniu go do pracy poprzez nagrodę niematerialną (np. pochwała, wyróżnienie) oraz dostrzeganie jego wysiłku.
Gry i zabawy dają wspaniałą możliwość poprawy umiejętności koncentracji u dziecka. Każda
zabawa rozwija wytrwałość dziecka, o ile stosuje się ono do reguł i nie rezygnuje przedwcześnie.
Podczas zabawy dziecko może się nauczyć:
· czekania na swoją kolejkę (kontrolowania zachowań impulsywnych i czekania na zaspokojenie potrzeby);
· obserwacji przebiegu gry i dostosowywania do niego swojego postępowania;
· wytrwałości tzn. dotrwania aż do zakończenia gry, nawet wtedy, gdy jej przebieg nie jest dla dziecka pomyślny;
· radzenie sobie z frustracjami;
· dostosowywania się do obowiązujących reguł gry.
PRZYKŁADOWE ĆWICZENIA WSPOMAGAJĄCE KONCENTRACJĘ UWAGI:
· Lampa, nos, podłoga – mówimy podane słowa i pokazujemy je ręką (prosimy aby dziecko pokazywało z nami), potem prowadzący zabawę co innego mówi, co innego pokazuje (prosimy dziecko aby pokazywało tylko to co mówimy);
· Czytanie opowiadania – dorosły czyta opowiadanie lub bajkę, a dziecko ma za zadanie reagować na sygnały (np. umówione słowo „rycerz”) klaśnięciem;
· Wystukiwanie rytmu – dziecko ma za zadanie wysłuchać rytmu zademonstrowanego przez osobę dorosłą (np. za pomocą cymbałków, bębenka lub klaśnięciami),
· Rysunek na plecach - Dziecko siedzi na podłodze. Zamyka oczy. Druga osoba rysuje mu na plecach np. domek, słońce, kwiaty, figury geometryczne ,cyfry, litery, itp. Dziecko ma za zadanie odgadnąć rysunek lub narysować odpowiedź na kartce; itp.. Jeśli dziecko nie potrafi odpowiedzieć na pytanie - czynność powtarzamy.
· Szczegóły – wyszukiwanie szczegółów na rysunkach lub różnic między ilustracjami;
· Labirynty;
· Plan wydarzeń – słuchanie tekstu czytanego głośno przez osobę dorosłą, po czym - opowiadanie treści lub układanie planu wydarzeń;
· Głuchy telefon;
· Zabawy wprowadzające sekwencje:
* jedziemy na wycieczkę: zabawę zaczynamy mówiąc „jedziemy na wycieczkę i zabieramy...”. Wymyślamy i wymieniamy na zmianę z dzieckiem rzeczy, jakie zabieramy na wycieczkę powtarzając przy tym już te wcześniej wymienione, np.
mama: „Jedziemy na wycieczkę i zabieramy plecak”
dziecko: „Jedziemy na wycieczkę i zabieramy plecak i namiot”
mama: „Jedziemy na wycieczkę i zabieramy plecak, namiot i piłkę”
dziecko: „Jedziemy na wycieczkę i zabieramy plecak, namiot, piłkę i koc” itd.
· Porównywanie (znajdź różnice) – należy odnaleźć różnice dzielące dwa obrazki. Można też bawić się w wyszukiwanie różnic w ciągach cyfr, liter lub słów.
· Podaj kolejność - za parawanem układamy w rzędzie kilka przedmiotów, odsłaniamy, dziecko przygląda się przedmiotom zapamiętując ich kolejność. Ponownie zasłaniamy parawan, a zadaniem dziecka jest wymienienie przedmiotów w kolejności.
· Memory - gra polega na łączeniu w pary i zapamiętywaniu, gdzie ukryte są takie same obrazki. Najlepiej by obrazki przedstawiały zwierzęta, pojazdy, zabawki, rzeczy bliskie dziecku.
· Słuchanie odgłosów otoczenia - Dziecko zamyka oczy. Prosimy, aby skoncentrowało się na dźwiękach dochodzących z otoczenia. Dajemy mu czas na wsłuchanie się. Następnie pytamy, co słyszało, jaki dźwięk przypadł mu do gustu, co go drażniło. Jaki jest najbliższy dźwięk, który słyszysz? Jaki jest najgłośniejszy? Jaki najcichszy?
· Gry planszowe - wspomagają rozwój intelektualny dziecka, uczą poprzez zabawę. Gry takie jak warcaby czy szachy uczą rozważania różnych opcji rozgrywki, rozwijają umiejętność zapamiętywania poszczególnych sytuacji oraz poprawiają zdolność logicznego myślenia.
· Skojarzenia – gra w skojarzenia rozwija pamięć, koncentrację, spostrzegawczość dziecka. Polega na dobieraniu w pary obrazków, które do siebie pasują, lub wyszukiwaniu w zbiorze tego obrazka, który nie pasuje do pozostałych.
· Pytania do ilustracji - pokazujemy dziecku ilustrację i prosimy by przez 30 sekund uważnie jej się przyglądało. Następnie zabieramy rysunek i prosimy o odpowiedzenie na różne pytania dotyczące tego co znajdowało się na obrazku.
· Ogólne ćwiczenia na koncentrację, takie jak: rysowanie po śladzie, połącz kropki, odwzorowywanie symboli, wycinanki, kolorowanki itp.
RODZICU PAMIĘTAJ!
· Zapewnij dziecku stały harmonogram dnia – pory posiłków, nauki, odpoczynku, snu.
· Słuchaj uważnie - pytaj jak minął dzień, co dobrego i złego się dziś wydarzyło. Utrzymuj kontakt wzrokowy z dzieckiem. Reaguj na to, co mówi, aby wiedziało, że go słuchasz. Nie udawaj zainteresowania. Jeśli jesteś zajęty, przerwij rozmowę.
· Bądź uczestnikiem zabawy - aktywny udział dorosłego sprawia, że dziecko bardziej angażuje się w zabawę, bawi się chętniej i dłużej.
· Organizuj domowe obowiązki - Dziecko może mieć kłopoty z organizowaniem sobie pracy, ale Twój przykład będzie je uczył, jak sobie radzić z chaosem. Używaj kalendarza, karteczek samoprzylepnych, rób listy zakupów przed wyjściem. Pokazuj mu, że tak jest wygodniej.
· Nie porównuj wyników pracy dziecka z wynikami innych. Zawsze punktem odniesienia powinny być poprzednie osiągnięcia danego dziecka.
· Pozwól swojemu dziecku odkrywać świat, organizować sobie zabawę .Nie organizuj każdej chwili życia swojemu dziecku
· Pozwól dziecku dokończyć zabawę , rysunek , pracę. Jeśli chcesz by w przyszłości odrabiało lekcję, doprowadzało sprawy do końca, nie odrywaj je brutalnie od zabawy. Daj czas , by mogło się skoncentrować , osiągnąć zamierzony cel.
· Uprzedzaj , kiedy chcesz , by skończyło zabawę. Pomożesz dziecku przygotować się do tego momentu .Pokażesz mu ,że to co robi jest dla ciebie cenne i ważne.
· Podsuwaj dziecku proste zabawki – czym prostsza rzecz tym lepiej. Dziecko używa wyobraźni, szuka zastosowań dla danej rzeczy i w ten sposób naturalnie uczy się koncentracji uwagi. Pokazuj dziecku nowe możliwości wykorzystania zabawek , rozszerzaj zabawę o nowe elementy.
· Jeśli dziecko nie wie , co robić podsuwaj zabawy, które wymagają przetwarzania otoczenia, działania. Proste materiały wyzwalają twórczość , rozwijają wyobraźnię a silne kolory, konkretne dźwięki przyciągają uwagę mimowolną.
· Pokazuj dziecku nowe możliwości wykorzystania zabawek , rozszerzaj zabawę o nowe elementy-przedłużasz wtedy jego uwagę na tej samej czynności.
· Bądź uczestnikiem zabawy - aktywny udział dorosłego sprawia, że dziecko bardziej angażuje się w zabawę, bawi się chętniej i dłużej.
·Ogranicz liczbę zabawek w pokoju. Zbyt dużo przedmiotów utrudnia dziecku skupienie się , zapanowanie nad otoczeniem. Dużo zabawek powoduje rozkojarzenie i zmęczenie. Żadna nie jest wstanie skupić uwagi dziecka na dłużej.
·Ogranicz czas spędzany przed telewizorem – dokonuj selekcji programów - wybieraj te, które dostosowane są do wieku i możliwości dziecka. Podobnie rzecz ma się z komputerem i grami multimedialnymi, które przywołują uwagę mimowolną dziecka, nie wymagając wysiłku koncentracji uwagi dowolnej. Włączając telewizję wyłączasz dziecko. Jeśli mózg jest bombardowany informacjami , z których nie wyciąga wniosków tępieje. Jeśli decydujesz się na bajkę , gry sprawdzaj czym nasiąka. Porozmawiaj z nim ,zobacz na ile rozumie treść, zachęć do narysowania, ulepienia z plasteliny, namalowania tego co go najbardziej zainteresowało.
· Ćwicz skupianie się na pojedynczych bodźcach, np. słuchaniu bajek
· Pokazuj dziecku większą wartość rzeczy, które samo wymyśli, zrobi nad tymi gotowymi , kupionymi.
· Chwal dziecko za wymyślenie ciekawej zabawy, samodzielność, dokończenie zadania, słuchanie Twoich poleceń spostrzegawczość, za wszystkie zadania, w których ćwiczyło swoją uwagę.