Prawa dziecka przysługują każdemu dziecku niezależnie od wieku, płci, koloru skóry czy miejsca zamieszkania. Czym są prawa dziecka, kiedy zostały uchwalone i jakie akty prawne dotyczące praw dziecka obowiązują obecnie?

Prawa dziecka to jedna z kategorii zaliczanych do szerokiej grupy praw człowieka, które przysługują każdemu z nas tylko dlatego, że jesteśmy ludźmi. Do praw człowieka zaliczane jest m.in. prawo do życia, wolności, edukacji – są one powszechne, a więc takie same dla wszystkich, przyrodzone, czyli istnieją niezależnie od woli władzy, i niezbywalne – czyli nikt nie może ich ludziom odebrać.

Podobnie jest z prawami dziecka: przysługują one każdemu dziecku bez wyjątku i powinny być respektowane przez każdego dorosłego.

Historia praw dziecka

Idea praw dziecka nie jest nowa, ale też jej korzenie nie sięgają zbyt daleko. Choć z tego, że dziecko to nie mały dorosły, zdawano sobie sprawę już od wieków – o czym świadczą choćby rytuały inicjacji, wchodzenia w dorosłość, praktykowane w wielu kulturach – to jednak jeszcze w XVIII wieku panowało przekonanie, że dziecko to ledwie „materiał” na człowieka, i by wyrosło na pełnowartościową osobę, wymaga dyscypliny. Niekiedy tak surowej, że mało które dziecko w rodzinie dożywało kilkunastu lat.

Dopiero na przełomie XVIII i XIX wieku powszechnie zaczęto zdawać sobie sprawę z faktu, że dzieci, by należycie się rozwijały, potrzebują opieki i ochrony. Bodźcem, który zapoczątkował lokalną najpierw, a później międzynarodową działalność na rzecz dzieci, ich praw i ochrony, była historia ośmiolatki z amerykańskiego Baltimore.

Pierwsze stowarzyszenia broniące praw dziecka

Dziewczynka – Mary Ellen Wilson – była regularnie bita przez matkę, a pomocy udzielili jej dopiero działacze miejscowego stowarzyszenia przeciw okrucieństwu wobec zwierząt. Cała sytuacja miała miejsce w 1874 roku. Została szeroko nagłośniona – w ciągu kilku następnych lat w Stanach Zjednoczonych powstało ponad 200 miejscowych stowarzyszeń, które miały chronić dzieci przed przemocą ze strony dorosłych.

Stopniowo w ich działania zaczęły włączać się lokalne samorządy, a następnie organizacje państwowe. Coraz silniej zaczęto zdawać sobie sprawę z tego, że dziecko nie jest własnością dorosłych – jest od nich mniejsze, słabsze, musi mieć zapewnioną ochronę przed ich siłą.

Dzieci zaczęto też traktować jako osoby, które – z racji wieku – potrzebują optymalnych, godziwych warunków życia, bo tylko dzięki nim mogą właściwie się rozwijać. Podobne organizacje zaczęły powstawać również w innych krajach.

W Europie już od 1880 roku tworzyły się towarzystwa i organizacje zajmujące się tworzeniem domów wychowawczych dla dzieci porzuconych i bezdomnych, dziennych placówek opiekuńczych dla dzieci zaniedbanych, a także nad łagodzeniem przepisów prawa karnego dla nieletnich.

Dobrze wiedzieć

Najważniejsze akty prawne

Najważniejszym dokumentem, który określa prawa dziecka jest Konwencja o prawach dziecka, którą uchwaliło Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych 20 listopada 1989 r. Została ratyfikowana przez 192 kraje – wszystkie zobowiązały się do przestrzegania i realizowania jej zapisów. Polska ratyfikowała tę konwencję w 1991r. 

Ale nie jest to dokument jedyny.

· W 1924 roku Zgromadzenie Ogólne Ligi Narodów uchwaliło Deklarację Praw Dziecka, zwaną również Deklaracją Genewską.

· W 1959 roku Zgromadzenie Ogólne Organizacji Narodów Zjednoczonych proklamowało Deklarację Praw Dziecka, która jest rozszerzeniem Deklaracji Genewskiej.

· W 1995 roku Rada Europy opublikowała Europejską strategię na rzecz dzieci – dokument określający modelowy zakres ochrony prawnej dziecka, jaki powinien obowiązywać wszystkie państwa członkowskie Unii Europejskiej. Zawarte w niej zasady zebrano następnie w kolejny dokument – Europejską Konwencję o Wykonywaniu Praw Dzieci. Uchwalono ją w 1996 r, Polska ratyfikowała ją w 1997 roku, konwencja weszła w życie w 2000 roku. 

· W 2000 r powstały dwa dodatkowe protokoły do Konwencji o Prawach Dziecka, które dotyczyły angażowania dzieci w konflikty zbrojne i handlu dziećmi, dziecięcej prostytucji i pornografii. 

Akty prawne w Polsce

W Polsce najważniejszymi aktami prawnymi, gwarantującymi prawa dziecka są:

· Konstytucja RP– w art. 72. Konstytucji zapisano m.in. prawo do ochrony dziecka przed przemocą, wyzyskiem, okrucieństwem i demoralizacją, a także prawo do opieki i pomocy władz dla dzieci pozbawionych opieki rodzicielskiej.

· Konwencja o Prawach Dziecka.

· Ustawa o Rzeczniku Praw Dziecka.

Jakie prawa mają dzieci?

Prawa dziecka najpełniej określa Konwencja o Prawach Dziecka, przyjęta przez Organizację Narodów Zjednoczonych w 1989 r. Prawa te sformułowano, kierując się kilkoma ważnymi zasadami.

· Po pierwsze – zasadą dobra dziecka, która oznacza, że wszystkie działania podejmowane wobec dziecka muszą leżeć w jego jak najlepiej pojętym interesie.

· Po drugie, zasadą równości, co oznacza, że wszystkie dzieci są równe wobec prawa, bez względu na to, skąd pochodzą, jaką mają płeć. Ustalono również zasadę poszanowania praw i odpowiedzialności obojga rodziców, która oznacza, że to rodzina jest najważniejsza, a państwo ingeruje tylko w uzasadnionych przypadkach i wedle określonych procedur.

· Wreszcie – zasadą pomocy państwa, wedle której zobowiązane jest ono do pomagania rodzinom, które takiej pomocy potrzebują. W dokumencie tym prawa dziecka podzielono na różne kategorie. 

Lista praw dziecka:

Prawa cywilne i wolności osobiste, umożliwiające rozwój dziecka: 

· Prawo do życia i rozwoju,

· Prawo do tożsamości i identyczności (prawo do nazwiska, imienia, obywatelstwa, wiedzy o własnym pochodzeniu),

· Prawo do swobody myśli, sumienia i wyznania,

· Prawo do wyrażania własnych poglądów i występowania w sprawach jego dotyczących w postępowaniu administracyjnym i sądowym, 

· Prawo do wychowywania w rodzinie i kontaktów z rodzicami w przypadku rozłączenia z nimi,

· Prawo do wolności od przemocy fizycznej lub psychicznej, wyzysku, nadużyć seksualnych i wszelkiego okrucieństwa,

· Prawo do godności i szacunku.

· Prawo do nietykalności osobistej,

· Prawo nierekrutowania do wojska poniżej 15. roku życia.

Prawa socjalne:

· Prawo do odpowiedniego standardu życia,

· Prawo do ochrony życia,

· Prawo do zabezpieczenia socjalnego,

· Prawo do opieki zdrowotnej,

· Prawo do wypoczynku i czasu wolnego.

Prawa ekonomiczne:

· Prawo do nauki,

· Prawo do ochrony pracy podejmowanej w ramach wakacyjnego zarobku lub w ramach nauki 

Prawa kulturalne:

· Prawo do korzystania z dóbr kultury,

· Prawo do informacji,

· Prawo do znajomości swoich praw.

Prawa polityczne lub publiczne – dzięki nim dziecko może uczestniczyć w życiu państwa:

·  Prawo do stowarzyszania się i zgromadzeń w celach pokojowych. 

·  Prawo do wyrażania swoich poglądów.

Najważniejszym aktem prawnym, który określa prawa dziecka jest Konwencja o prawach dziecka. Potocznie nazywa się ją światową konstytucją praw dziecka. Została uchwalona 20 listopada 1989 roku przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych. Wszystkie 192 kraje, które zdecydowały się ratyfikować ten dokument, zobowiązały się do respektowania i realizowania jego zapisów. Polska uczyniła to w 1991 roku.
Konwencja jest dokumentem w pewnym sensie rewolucyjnym bo po raz pierwszy zostały w niej uwzględnione prawa i wolności osobiste dziecka takie jak np. prawo do prywatności, swobody wypowiedzi etc. Konwencja wprowadziła też mechanizm kontroli respektowania praw dziecka przez poszczególne państwa. Są one zobowiązane do składania raportów z wykonywania Konwencji, rozpatrywanych następnie przez specjalnie powołany w tym celu Komitet Praw Dziecka z siedzibą w Genewie.

Konwencja zakłada, że dzieci nie są w pełni dojrzałe i na tyle świadome, by same mogły o siebie zadbać, przez co należy im się szczególna opieka i ochrona. Najważniejszymi zasadami, którymi kierowali się twórcy Konwencji są : zasada kierowania się zawsze dobrem dziecka oraz zasada równości wobec prawa wszystkich dzieci niezależnie od pochodzenia, koloru skóry czy wyznania.

Polska była inicjatorem i pomysłodawcą stworzenia Konwencji o prawach dziecka dlatego też spoczywa na nas szczególna rola, aby prawa dziecka były w Polsce znane i przestrzegane.

Obowiązki to nieodłączny element codzienności każdego człowieka. O tym, czy

w przyszłości dzieci będą je traktować jako ciężar, czy też zaakceptują jako nierozłączną

i naturalną cześć życia, decyduje forma, w jakiej zagoszczą w codziennym planie dnia najmłodszych. Kiedy zatem i jak wprowadzać je w domu ? Czy w parze z nimi powinny iść przywileje? Jakie korzyści płyną z ich posiadania, a jakie ryzyko niesie ich brak? 

Dawniej dzieci traktowano jako pełnoprawnych członków rodziny, którzy, choć fizycznie słabsi, musieli wykonywać wiele prac obecnie uważanych za zarezerwowane jedynie dla pełnoletnich.

Z kolei współcześnie wielu rodziców zapytanych „Jakie obowiązki ma Twoje dziecko?” odpowiada z ogromnym zdziwieniem: „żadnych”. Zdaniem niektórych dorosłych, dzieciństwo powinno być czasem beztroski, wolnym od jakichkolwiek trudów, obfitującym wyłącznie

w przyjemności. Przyglądając się współczesnym rodzinom, można odnieść wrażenie, że posiadanie obowiązków to coś, co dotyczy wyłącznie dorosłych. Jednak oba podejścia niosą za sobą negatywne konsekwencje. Zbytnie obarczenie najmłodszych, odpowiedzialnością, której nie są w stanie udźwignąć, może powodować poczucie braku kompetencji, a w przyszłości – ukształtować postawę nadmiernego poczucia kontroli. Z drugiej strony wykluczenie dzieci

z pewnych powinności to strategia, której efekt może objawić się w postaci takich cech, jak trudności z organizacją, brak szacunku do rzeczy, pracy i innych ludzi.

Na wagę złota

Zapewne każdy rodzic i nauczyciel marzy, by wychowankowie wyrośli na ludzi obowiązkowych, umiejących należycie wypełniać powierzone im zadania, odpowiedzialnych, a przede wszystkim szczęśliwych – umiejących czerpać radość zarówno z codziennych trudów, jak i przyjemności. Gdy myślimy o dojrzałym dorosłym, przychodzą nam do głowy takie cechy jak: uporządkowany, dbający o miejsce, w którym żyje czy pracuje, szanujący innych i ich pracę. Jak zatem właściwie kształtować takie cechy i postawy u młodego człowieka? Kiedy rozpocząć taką naukę?

Czym skorupka za młodu...

W starym powiedzeniu kryje się dużo prawdy, to bowiem, do czego jesteśmy przyzwyczajani od najmłodszych lat, zazwyczaj w przyszłości przychodzi nam jako coś naturalnego i oczywistego. Jeśli zatem chcemy, by dzieci prezentowały jakieś zachowania czy umiejętności w przyszłości, powinniśmy wprowadzać pewne zasady bardzo wcześnie. 

Zanim zostanę przedszkolakiem

Już od 2. r.ż., kiedy u dzieci rozpoczyna się proces kształtowania własnej odrębności

i niezależności, obserwujemy u nich ogromną chęć współuczestniczenia we wszystkim, co dotyczy, w ich odczuciu, spraw dorosłych. Mały człowiek, który rozpoczyna naukę życia, pragnie mieć swój udział w codziennych czynnościach, jakie dzieją się w jego otoczeniu. Choć motoryka nie zawsze pozwala na precyzyjne wykonywanie zadań – chęci są wielkie i nie można ich hamować. Jest to bowiem czas, w którym młody człowiek rozpoczyna budowanie swoich kompetencji, sądów o samym sobie, kształtuje się jego poczucie własnej wartości. Ten moment, w którym dziecko oddałoby wszystko, aby tylko mieć swój udział w prozaicznych dla nas dorosłych), czynnościach, już się nie powtórzy. Dlatego jest to właśnie czas, w którym należy dać dziecku możliwość uczestnictwa w codziennych obowiązkach, nawet kosztem własnego czasu (pewne obowiązki mogą się nieco przedłużyć) czy szkód wyrządzonych przez nie do końca skoordynowanego malucha.

Jakimi zatem zasadami należy się kierować, wyznaczając małemu dziecku zakres obowiązków? Jakie przywileje powinny iść w parze z nimi?

Oczekuj rozsądnie

Gdy wprowadzamy w codzienność dziecka określone obowiązki, za które będzie odpowiedzialne, ważne jest dostosowanie ich nie tylko do wieku dziecka, ale też do jego możliwości zarówno fizycznych, jak i psychicznych. Obarczenie dziecka zbyt skomplikowanymi pracami przyniesie niezadowolenie, poczucie porażki i negatywnie wpłynie na dziecięce poczucie wartości. Tak więc, zanim zaczniemy formułować oczekiwania, zastanówmy się, czy dziecko jest w stanie im sprostać.

Spójrz w lustro

Ze słowem „obowiązek” wiąże się sporo skojarzeń. Większość z nich jest, niestety, nacechowana negatywnie: „przykry obowiązek” czy też równie popularne „najpierw obowiązek, potem przyjemność”. Należy jednak pamiętać, że to my dorośli jesteśmy dla dzieci lustrem i to przez nasze oczy, często w specyficzny sposób, najmłodsi postrzegają rzeczywistość. Pamiętajmy

o tym i przyjrzyjmy się swoim reakcjom i własnemu podejściu do wypełniania obowiązków. Jeśli jest w nas niechęć czy opór, nie oczekujmy od dziecka, że będzie wykonywało swoje powinności

z akceptacją i uśmiechem na ustach. Starania nawet najbardziej konsekwentnego dorosłego spełzną na niczym, jeśli sam nie będzie świecił przykładem, w myśl zasady: „oczekujesz czegoś od dziecka, spójrz najpierw na siebie”.

Nie wyręczaj! Wspieraj!

Podstawowym i bardzo często popełnianym przez dorosłych błędem jest wyręczanie dzieci w ich powinnościach. Z braku czasu i obawy przez niezbyt precyzyjnym wykonaniem sami szybko

i sprawnie wyręczmy dzieci w obowiązkach: odkładamy zabawki na miejsce i sprzątamy po posiłkach. Skutkiem tego dzieci przyzwyczajają się, że porządek (i nie tylko) „robi się sam”. Zamiast zatem wyręczać najmłodszych w obowiązkach uczmy je jak właściwie je wykonywać.

Rutyna i konsekwencja

Podstawą w kształtowaniu obowiązkowości jest rutyna i konsekwencja – bez tych fundamentów, nasz i dziecka wysiłek może okazać się próżny. Pierwsza daje dziecku wiedzę na temat tego, co będzie się działo. Przewidywalność następujących po sobie czynności sprawi, że maluch będzie miał poczucie kontroli na tym, co dzieje się każdego dnia, wzrośnie też jego poczucie bezpieczeństwa. Jeśli przyzwyczaimy dziecko do pewnych stale następujących po sobie zdarzeń, uzna je za naturalne i będzie je wykonywał niejako bez zastanowienia. W parze z rutyną dnia codziennego powinna też iść konsekwencja. Jeśli oczekujemy, by dziecko wypełniało określone obowiązki, musimy pilnować, by wyznaczone zadania były wykonywane za każdym razem.

Dobra organizacja to podstawa!

Wiek przedszkolny to doskonały moment na rozpoczęcie nauki dbania o porządek w miejscu,

w którym dziecko najczęściej przebywa (kącik zabaw, pokoik). Aby ułatwić maluchowi tę czynność, miejsce jego zabaw powinno być tak zorganizowane, żeby zapewniało dostęp do każdej znajdującej się tam rzeczy oraz, co niezwykle ważne, by każdy przedmiot miał swoje miejsce znajdujące się w zasięgu wzroku i rąk dziecka. 

Co za dużo...

Żeby ułatwić dziecku wykonywanie obowiązku, jakim jest dbanie o ład wokół siebie, należy pamiętać, żeby liczba rzeczy, którymi jest otoczone, była ograniczona. Zbyt duża liczba zabawek, nawet tych kreatywnych i edukacyjnych, sprawi, że do miejsca zabaw łatwo wkradnie się chaos, a dziecko przytłoczone ogromem atrakcji nie skorzysta z większości z nich, a tym bardziej nie będzie mu łatwo zadbać, by każda rzecz po skończonej zabawie znalazła się na swoim miejscu. W tym wypadku umiar jest zdecydowanie wskazany. Dzięki małej liczbie rzeczy dziecko będzie znało miejsce każdej z nich, co ułatwi proces porządkowania. 

ZASADY

Poza rutyną i konsekwencją nasze oczekiwania w sprawie obowiązków dziecka muszą być jasno sprecyzowane, a komunikat, czego wymagamy – dostosowany do wieku i poziomu rozumienia dziecka. Forma, w jakiej zostanie podana taka informacja, jest równie ważna, co jej treść. Zamiast przydługich mów dotyczących, dajmy na to wyrzucania śmieci do kubła wystarczy krótki komunikat „śmieci do śmietnika!”.

Umowa i jej pułapki

Rozpoczęcie nauki w przedszkolu to doskonały moment na wspólne spisanie zasad, praw

i obowiązków dziecka. Oczywiście, zupełnie inaczej wygląda taka umowa z trzylatkiem

i pięciolatkiem. Jest jednak szereg wskazówek, którymi warto się kierować przy tworzeniu ustaleń.

Forma i treść

Aby zasady zostały przez dzieci zapamiętane, powinniśmy nadać im odpowiedni charakter

i formę. Spis niech będzie zbiorem tego, co należy do obowiązków dzieci, a nie tego, czego robić „nie wolno”. Często zasady stają się zbiorem zakazów co jest zdecydowanie niekorzystne. Zatem właściwe sformułowane zasady dotyczące obowiązków i przywilejów powinny być zdaniami twierdzącymi, a nie negacjami. Takie hasła należy też wyjaśnić w szczegółach i omówić razem

z dziećmi. 

Poza ogólnymi zasadami w rozpisce powinny zaleźć się obowiązki każdego z członków rodziny. Tu poza ogólnymi typu „odkładanie zabawek na miejsce po skończonej zabawie” należałoby zamieścić, te specyficzne dla konkretnych grup wiekowych (podlewanie kwiatów, dyżury przy karmieniu zwierzaka itp.). Poza naszymi sugestiami i propozycjami najmłodsi powinni być zachęcani do prezentacji swoich pomysłów i propozycji. W parze z obowiązkami i powinnościami wśród zasad nie może zabraknąć przywilejów, które będą dla dzieci doskonałą motywacją do wypełniania obowiązków.

PRZYWILEJE

Często, formułując zbiory praw obowiązujących w domu, zapominany o przywilejach, równie ważnych i będących formą doskonałej motywacji. Jeśli chodzi o najmłodsze dzieci dla większości z nich wystarczającą zachętą jest pochwała ze strony rodzica, a wykonywanie tego, co nazywamy obowiązkami, stanowi na tyle atrakcyjne zajęcie, że samo w sobie staje się przywilejem.

U starszych dzieci, poza uznaniem ze strony ważnego dorosłego, istotna może okazać się innego rodzaju forma motywacji. Świetnym pomysłem są wyróżnienia. Taką nagrodą mogą być bardzo prozaiczne rzeczy. Ciekawym pomysłem i motywacją za należyte wykonywanie obowiązków jest zbieranie punktów (np. w formie plusików), za które dzieci otrzymują nagrody w postaci np. naklejek. Plusiki mogą się sumować, a za ich określoną liczbę zdobywca otrzymuje atrakcyjną (wcześniej uzgodnioną) gratyfikację. Znakomicie sprawdzają się tablice z podziałką imienną

i z dniami tygodnia dla dzieci młodszych z obrazkami, dla nieco starszych –z tekstem.

Wprowadzanie obowiązków w codzienne życie dziecka już od jego od najmłodszych lat daje wiele różnych i wymiernych korzyści, które procentują nie tylko „tu i teraz”, ale przede wszystkim w dalszym, dorosłym życiu. Tak prozaiczna rzecz, jak choćby dbanie o porządek wokół siebie, pomoc rodzicom w domu, kształtuje prawidłowe postawy, uczy samodzielności, odpowiedzialności, szacunku do przedmiotów wokół, a przede wszystkim – do innych ludzi. Nie ma zatem wątpliwości, że powinności dostosowane racjonalnie do wieku, możliwości i okresu rozwoju, w jakim znajduje się dziecko, szybko i owocnie zaprocentują zarówno w niedalekiej, jak

i tej nieco odleglejszej przeszłości.

„Wychowanie w Przedszkolu” (5/2016)

KARUZELA EMOCJI

Kiedy próbujemy sięgnąć w głąb naszej pamięci, to okazuje się, że przypominamy sobie te sytuacje, które były ściśle związane z naszymi emo­cjami. Najczęściej są to chwile radości, wydarzenia smutne, wzbudzające strach, momenty, gdy byli­śmy z siebie dumni lub przeżywaliśmy porażkę. Dzieje się tak, dlatego, że emocje są centrum ludz­kiego życia, towarzyszą nam od momentu urodze­nia i są pierwszym językiem wszystkich ludzi.

Natura emocji

 Nad precyzyjnym znaczeniem terminu emocja zastanawiają się od ponad stu lat filozofowie i psy­cholodzy. W niniejszym artykule przyjmuję za D. Golemanem, że emocja odnosi się do uczucia i związanych z nim myśli, stanów psychicznych i biologicznych oraz skłonności do działania. Emocja spowodowana jest zazwyczaj przez świadome lub nieświadome wartościowanie przez osobę ja­kiegoś zdarzenia jako istotnego, ważnego dla niej.

Ogromna różnorodność emocji świadczy o bogactwie naszego życia emocjonalnego. Jednocześnie ta sama emocja ma wiele barw i od­mian. Stąd wśród badaczy emocji nie ma porozumienia, co do ich klasyfikacji. W artykule przedstawiam klasyfikację według rodzin, z czego główne rodziny to:

•  strach: niepokój, obawa, nerwowość, zatroskanie,   konsternacja,  zaniepokojenie,   onieśmielenie, strachliwość, bojaźń, trwożliwość, popłoch, przerażenie,

•  złość: wściekłość, uraza, gniew, irytacja, obu­rzenie, animozja, niechęć, obrażanie się, wrogość, nienawiść,

•  smutek: żal, przykrość, boleść, melancholia, użalanie się nad sobą, zniechęcenie, przygnębienie,

•  zadowolenie: szczęście, przyjemność, ulga, błogość, rozkosz, radość, uciecha, rozrywka, duma, przyjemność zmysłowa, miły dreszczyk, uniesienie, zaspokojenie, satysfakcja, eu­foria, ekstaza,

•  miłość: akceptacja, życzliwość, ufność, uprzejmość, poczucie bliskości,   oddanie, uwielbienie, zaślepienie,

•  zdziwienie: wstrząs, zaskoczenie, oszołomie­nie, osłupienie, zdumienie,

•  wstręt:  pogarda, lekceważenie, nieprzychylność, obrzydzenie, odraza, niesmak, awersja,

•  wstyd: poczucie winy, zażenowanie, zakłopotanie, wyrzuty sumienia, upokorzenie, żal z powodu tego, co się zrobiło, hańba i skrucha .

Poza wyżej wymienionymi emocjami istnieje jeszcze wiele innych, które można jednocześnie zakwalifikować do kilku podanych wyżej rodzin, np. zazdrość, nadzieja, pewność, spokój.

Rozwój emocjonalny dziecka

Emocje dziecka dojrzewają wraz ze kształto­waniem się jego układu nerwowego, zgodnie z wrodzonym zegarem biologicznym. Chwilę po urodzeniu noworodek nadaje swój pierwszy komunikat emocjonalny - krzyk. Uśmiech pojawia się od dwóch do dwunastu godzin po urodzeniu, choć zachowania wokalne przypominające śmiech można zaobserwować od piątego tygodnia życia. Reakcje frustracji i gniewu występują po raz pierwszy w wieku dwóch miesięcy, podczas gdy charakterystyczne dla strachu zahamowanie na skutek nowych bodźców - z reguły nie wcześniej niż w ósmym, dziewiątym miesiącu życia. Po pierwszym roku życia dzieci zaczynają modyfikować swoje działania na podstawie emo­cji rodziców, opiekunów.

W wieku przedszkolnym dzieci znajdują się na odpowiednim poziomie rozwoju poznawczego i językowego, dzięki czemu nabywają umie­jętności identyfikowania i nazywania emocji doświadczanych przez siebie i innych, kształcą poczucie własnego „ja", poznają i rozumieją nor­my społeczne. Przedszkolaki są w stanie porząd­kować bodźce według ich wartości, co umożliwia im porównywanie wartości własnej osoby z war­tością innych, a w konsekwencji stanowi warunek pojawiania się takich emocji, jak duma czy wstyd, zakłopotanie, poczucie winy. Dzieci stają się coraz bardziej świadome znaczenia porażki i mogą cierpieć w wyniku niekorzystnych dla siebie porównań. Rozwija się także zdolność dziecka do zamierzonego kontrolowania zachowania, w tym kontrolowania ekspresji emocjonalnej.

Rozwój emocjonalny dziecka kształtowany jest także przez jego indywidualne doświadcze­nia, np. przez nagradzanie i karanie za ujawnio­ne reakcje emocjonalne. U starszych przedszko­laków dochodzi także do socjalizacji ekspresji emocji - dzieci uczą się, które emocje można wyrażać przy jakich okazjach i nabierają zdolności do wyrażania emocji własnym zachowaniem.

W okresie przedszkolnym następuje duży po­stęp uspołeczniania dzieci. Uczą się one przystosowywać do innych, podporządkowują się normom i aktywnie uczestniczą w życiu grupy. Rozwija się u nich poczucie odpowiedzialności i wzrasta sa­modzielność. Emocje są w tym okresie podstawo­wym składnikiem doświadczania innych, ustalania wspólnych znaczeń i kształcenia empatii. Dzieci 6-letnie zaczynają już rozumieć, że różne osoby ma­ją różne cele, które czasem są ze sobą sprzeczne i wtedy mogą uczyć się maskowania emocji.

Rola rodziców w edukacji emocjonalnej dziecka

Rodzice odgrywają znaczącą rolę w procesie rozwoju emocjonalnego i społecznego dziecka. Ich właściwe postępowanie i oddziaływania stymuluje i wspomaga rozwój emocjonalny przedszkolaków. Bez wątpienia przedszkolaki potrzebują wsparcia ze strony nauczycieli i rodziców, aby rozwiązywać problemy, przeżywać ciężkie i smutne chwile, móc w pełni odczuwać radość, dumę i mieć pozytywną samoocenę. Ważne jest, aby rodzice odeszli od przekonania, że najważniejszy dla dziecka jest jego rozwój poznawczy. Badania potwierdziły, bowiem, że ani wysoki iloraz inteligencji, ani umiejętność czytania, pisa­nia czy rozległa wiedza nie determinują sukcesu dziecka . Podstawowe i najważniejsze znaczenie ma inteligencja emocjonalna, której podstawy kształtują się w dzieciństwie. Ważne jest także, aby rodzice zrozumieli, że nie ma złych emocji, każdy je przeżywa i nie można ich lekceważyć, wyśmiewać i oceniać.

Dla rozwoju emocjonalnego dziecka jest korzystne, kiedy rodzice potrafią rozpoznawać własne emocje, są wrażliwi na emocjonalne sygnały płynące od ich dziecka, kiedy potrafią je stosownie inter­pretować i na nie odpowiadać. Te umiejętności mogą rodzice doskonalić na szkoleniach, warsztatach z zakresu edukacji emocjonalnej i przede wszystkim przez zabawę i zajęcia z dzieckiem.

Zabawy te powinny kolejno dotyczyć:

•  rozpoznawania i nazywania emocji własnych i u innych osób,

•  wpływu emocji na własne zachowanie i na relacje z innymi,

•  rozpoznawania swoich mocnych i słabych stron,

•  znajomości własnych praw,

•  analizy zachowania  pod wpływem  emocji, przewidywania jego konsekwencji i próby jego  kontrolowania,   np.   rozładowania złości, panowanie nad gniewem,

•  rozwiązywania problemów i konfliktów własnych oraz w grupie,

•   rozwijania komunikacji i współdziałania z innymi,

•  kształcenia empatii.

Propozycje zabaw i zajęć w domu

Czas spędzony z dzieckiem w gronie rodziny warto wykorzystać na zabawy, które pomogą we wspólnym przeżywaniu i nazywaniu emocji oraz będą rozwijać i podtrzymywać bezwarunkową miłość i akceptację swojego dziecka.

Prezenty pod choinkę.

 Rodzice rozmawiają z dziećmi na temat prezentu, o którym marzą. Prezentem nie może być rzecz materialna, ale emocje, uczucia, zachowania, np. Najbardziej chciałabym, aby ktoś mnie przytulił, opowie­dział wesołą historię, połachotał mnie...

Lustro.

 Dziecko stoi naprzeciwko rodzica, któ­ry jest lustrem. Dziecko pokazuje różne miny wyrażające emocje, rodzic próbuje je dokład­nie powtórzyć. Potem następuje zamiana ról.

Czary-mary.

Dziecko rysuje na kartce sytu­ację, osobę, której się boi, np. ducha. Dorosły jest czarodziejem, który zmienia rysunek w taki sposób, żeby zmniejszyć strach dziecka, n p. rysuje klatkę dla ducha.

Rodzinny album.

 Podczas wspólnego ogląda­nia fotografii rodzice wraz z dzieckiem skupiają się na emocjach osób na zdjęciach, rodzice przypominają  sobie  chwile  z  dzieciństwa i opowiadają o swoich przeżyciach.

Worek z prezentami.

Dorosły udaje, że niesie ciężki worek. Wyjaśnia, że są w nim skarby. Następnie razem z dzieckiem udają, że szuka­ją w worku swojego skarbu, wyjaśniają, co znaleźli i do czego ten skarb (przedmiot) bę­dzie potrzebny.

Zapachy. 

 Rodzice  z  wybranych   artykułów żywnościowych   tworzą  zapachowe  zagadki (np. nasączają waciki sokiem z cytryny, poma­rańczy, olejkami do ciasta, wsypują do kubka suszone zioła). Dziecko wybiera zapach, który najbardziej mu się podoba i próbuje naryso­wać  swoje   myśli   i  wspomnienia  związane z wybranym zapachem. Następnie zapach wy­bierają rodzice i oni wykonują rysunek.

Historia o Świętym Mikołaju.

 Rodzice wraz z dzieckiem tworzą  historię o Mikołaju   ... Święty Mikołaj od rana był bardzo smutny, bo...  (dziecko kończy zdanie, np. n/e spad/ śnieg). Dorosły - Mikołaj zastanawiał się, jak rozwiezie prezenty i poszedł po pomoc do ... Długość historii zależy od inwencji uczestni­ków zabawy.

Bombka marzeń. 

 Na papierowych kółkach (bombkach) rodzice i dzieci rysują swoje naj­większe marzenia. Ozdabiają nimi choinkę.

Zamiana na jeden dzień.

W tej zabawie jedno z rodziców zamienia się z dzieckiem rolami. Na zakończenie rozmawiają o swo­ich odczuciach.

Kocham Cię, gdy ...

Codziennie przed snem rodzice wypowiadają zdanie - Kocham Cię, gdy...? i następnie podają trzy powody. Po­tem przychodzi kolej na dziecko. Wszyscy starają się szukać nowych odpowiedzi, co wymaga przypominania sobie różnych szcze­gółów z całego dnia.

Zasady prowadzenia zabaw

Liczba, czas trwania zabaw zależą od potrzeb, motywacji, umiejętności dzieci i ich możliwości. Zabawy należy przerwać, gdy zauważymy u dzieci objawy zmęczenia, znużenia, braku zainteresowania. Zawsze można wrócić do omawianych zagadnień, ale przedtem warto zastanowić się nad przyczynami zachowania dzieci i zmienić, udoskonalić zabawę. Jednocześnie należy pamiętać, że jednorazowe przeprowadzenie danej zabawy nie spowoduje od razu osiągnięcia pożądanych efektów. Ważna jest przede wszystkim systematyczność i stopniowa­nie trudności.

Warto zadbać o to, żeby wszystkie dzieci miały możliwość wzięcia udziału w zabawie, wypowiedzenia się. Należy przy tym uszano­wać postawę dzieci, które nie biorą udziału w zabawach i pozwolić im na ich obserwację.

Na zakończenie zabaw wskazane jest poznanie opinii dzieci, wyciągnięcie przez nie wniosków. Przedszkolaki powinny mieć okazję do wyrażenia swoich doświadczeń i emocji występujących w trakcie zabawy. Po podsumowaniu dobrze jest przeprowadzić zabawy relaksujące.

Chociaż organizacja zabaw z zakresu edukacji emocjonalnej oraz ich tematyka nie są łatwe, to warto podjąć wysiłek ich prowadzenia. Inteligencja emocjonalna nie jest przecież cechą wrodzoną.

Zestaw pomocnych linków dla rodziców:

https://www.youtube.com/watch?v=uhmYOP5EF2s – jak nie zwariować podczas kwarantanny z dzieckiem w domu

https://www.youtube.com/watch?v=r6g3_z0r770 – co warto wiedzieć o złości – dla rodzica

https://www.youtube.com/watch?v=P4PTBvdqGpk – jak wydobywa się emocje – dla rodzica

https://www.youtube.com/watch?v=Y5g7NEdF2HM – jak muzyka pomaga uporać się ze złością

https://www.youtube.com/watch?v=yghtwDetHiI – emocje – różne reakcje rodzica

https://www.youtube.com/watch?v=k6bsJ0fMc_g – jak opanować złość dziecka

https://www.youtube.com/watch?v=oliI-Bn4NJI – jakie emocje towarzyszą dziecku na co dzień?

https://www.youtube.com/watch?v=_maqysHDg_c – jak sprawić by dziecko przestało jęczeć

https://www.youtube.com/watch?v=AModwfPfNUk – jak rozwijać empatię u dzieci

BIBLIOGRAFIA:

 1. Heike Baum H., Małe dzieci - duże uczucia, Wydawnic­two Jedność, Kielce, 2002.

 2. Daniel Goleman, Inteligencja emocjonalna, Media Ro­dzina, Poznań, 1997.

 3 Denise Chapman Weston, Mark S. Weston, Co dzień mądrzejsze. 365 gier i zabaw kształtujących charakter, wra­żliwość i inteligencję emocjonalną dziecka, Wydawnictwo Prószyński i S-ka, Warszawa, 2000.

 4. Keith Oatley, Jennifer M. Jenkins, Zrozumieć emocje, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2003.

 5.Grażyna Tallar, ABC inteligencji emocjonalnej w praktyce, Warszawa 2002, Wydawnictwo Studio EMKA.